نسخه‌خوانی عینک: معنی OD، OS، SPH، CYL، AXIS و ADD در نسخه چشم‌پزشکی

نسخه عینک شما فقط یک جدول کوچک از حرف و عدد است، اما هر خانه‌اش یک دستور دقیق برای ساخت لنز است. خلاصه‌اش این است: OD چشم راست، OS چشم چپ، SPH میزان نزدیک‌بینی یا دوربینی، CYL میزان آستیگماتیسم، AXIS جهت آستیگماتیسم و ADD نمره اضافه برای دید نزدیک است. در ادامه هر بخش را با مثال واقعی باز می‌کنیم تا بتوانید نسخه خودتان را خط به خط بخوانید.

راهنمای سریع اصطلاحات نسخه عینک

کدام اعداد مربوط به چشم راست است و کدام مربوط به چشم چپ؟

در بالای هر نسخه استاندارد دو ردیف می‌بینید که با اصطلاحات لاتین مشخص شده‌اند:

• OD مخفف Oculus Dexter است و به چشم راست اشاره دارد.
• OS مخفف Oculus Sinister است و به چشم چپ اشاره دارد.
• OU مخفف Oculus Uterque است و یعنی مقدار نوشته‌شده برای هر دو چشم یکسان است.

بعضی پزشکان به‌جای این اصطلاحات از R و L یا «راست» و «چپ» استفاده می‌کنند. جای ردیف‌ها را جدی بگیرید؛ جابه‌جا خواندن آن‌ها شایع‌ترین خطای سفارش عینک است.

SPH یا سفر (Sphere) در نسخه عینک چیست؟

ستون SPH نمره اصلی لنز شما را نشان می‌دهد؛ یعنی مقدار قدرتی که لنز باید داشته باشد تا تصویر روی شبکیه به‌درستی متمرکز شود. علامت قبل از عدد تعیین‌کننده است:

• علامت منها (−): نزدیک‌بینی (Myopia). دور را تار می‌بینید و به اصلاح دید دور نیاز دارید.
• علامت مثبت (+): دوربینی (Hyperopia). دید دور بهتر است و اصلاح دید نزدیک لازم است.

واحد اندازه‌گیری قدرت لنز دیوپتر (D) است و مقادیر معمولاً با پله‌های ۰.۲۵ نوشته می‌شوند. عدد صفر یعنی بدون نیاز به اصلاح؛ هرچه از صفر دورتر شوید — در جهت منفی یا مثبت — نمره چشم قوی‌تر است. مثلاً −۹.۰۰ D یعنی ۹ دیوپتر نزدیک‌بینی، که نمره‌ای بالا محسوب می‌شود.

لنزهای آزمایشی که در معاینه برای تعیین نمره دقیق عینک استفاده می‌شوند.

CYL یا سیلندر چه چیزی را نشان می‌دهد؟

ستون CYL میزان آستیگماتیسم شما را مشخص می‌کند. در چشم بدون آستیگماتیسم، انحنای قرنیه در همه جهات تقریباً یکنواخت است. در آستیگماتیسم این انحنا در یک جهت بیشتر از جهت دیگر است، بنابراین نور در یک نقطه واحد متمرکز نمی‌شود و تصویر کشیده یا مبهم دیده می‌شود. عدد CYL همان قدرت اضافه‌ای است که این اختلاف انحنا را جبران می‌کند.

اگر ستون CYL خالی باشد یا در آن عبارت SPH یا DS نوشته شده باشد، یعنی آستیگماتیسم قابل‌توجهی ندارید و همان نمره کره‌ای برای شما کافی است.

AXIS یا محور یعنی چه؟

محور مشخص می‌کند آستیگماتیسم در کدام جهت قرنیه قرار دارد. این مقدار بر حسب درجه و بین ۱ تا ۱۸۰ نوشته می‌شود؛ مانند یک نیم‌دایره مدرج که روی چشم قرار گرفته است. AXIS هیچ‌گاه تنها نمی‌آید: تا وقتی CYL ثبت نشده باشد، محور هم معنایی ندارد. در بعضی نسخه‌ها محور با علامت × قبل از عدد نوشته می‌شود، مثل −۰.۵۰ × ۱۸۰.

ADD در نسخه عینک چیست؟

ADD همان قدرت اضافه‌ای است که به بخش پایینی لنز اضافه می‌شود تا دید نزدیک اصلاح شود. این ستون معمولاً از حدود ۴۰ سالگی و با شروع پیرچشمی (Presbyopia) در نسخه ظاهر می‌شود؛ زمانی که عدسی چشم انعطاف خود را برای تمرکز روی فاصله نزدیک از دست می‌دهد.

• مقدار ADD همیشه مثبت است و معمولاً بین +۰.۷۵ تا +۳.۰۰ دیوپتر قرار می‌گیرد.
• در بیشتر نسخه‌ها این عدد برای هر دو چشم یکسان است.
• وجود ADD به این معناست که به لنز دوکانونی (Bifocal) یا پیش‌رونده/پروگرسیو (Progressive) نیاز دارید تا هم دید دور و هم دید نزدیک با یک عینک اصلاح شود.

پریزم (PRISM) و قاعده (BASE) کجای نسخه نوشته می‌شود؟

در سمت راست جدول نسخه ممکن است ستونی برای پریزم وجود داشته باشد. این اصلاح فقط برای بخش کوچکی از بیماران نوشته می‌شود؛ کسانی که چشم‌هایشان هم‌راستا نیست و دوبینی دارند. پریزم مسیر نور را منحرف می‌کند تا دو تصویر جداگانه روی هم بیفتند و مغز یک تصویر واحد ببیند.

هر پریزم یک جهت هم دارد که با کلمه BASE مشخص می‌شود:

• BU (Base Up): قاعده به سمت بالا
• BD (Base Down): قاعده به سمت پایین
• BI (Base In): قاعده به سمت بینی
• BO (Base Out): قاعده به سمت گوش

PD یا فاصله مردمکی چرا مهم است؟

PD فاصله میان مرکز دو مردمک بر حسب میلی‌متر است. این عدد بخشی از نمره چشم نیست، اما برای ساخت درست عینک حیاتی است: مرکز نوری هر لنز باید دقیقاً مقابل مردمک قرار بگیرد. اگر PD اشتباه باشد، حتی با نمره صحیح هم ممکن است سردرد، خستگی چشم یا احساس کشیدگی تصویر داشته باشید. در نمره‌های بالا و در لنزهای پروگرسیو، دقت PD اهمیت دوچندان دارد.

یک نمونه نسخه واقعی و تفسیر گام‌به‌گام

این نسخه را این‌گونه بخوانید:

1. چشم راست: ۲ دیوپتر نزدیک‌بینی دارد. نوشتن SPH در ستون سیلندر یعنی آستیگماتیسم ندارد، پس محور هم خالی است.
2. چشم چپ: ۱ دیوپتر نزدیک‌بینی به‌همراه ۰.۵ دیوپتر آستیگماتیسم در محور ۱۸۰ درجه.
3. هر دو چشم: ADD برابر +۲.۰۰ دارند؛ یعنی پیرچشمی وجود دارد و لنز باید دوکانونی یا پروگرسیو باشد.
4. پریزم: نیم دیوپتر پریزمی در هر چشم، در راست با قاعده پایین و در چپ با قاعده بالا، برای اصلاح انحراف عمودی.

نسخه عینک با نسخه لنز تماسی چه تفاوتی دارد؟

این دو نسخه قابل جایگزینی با یکدیگر نیستند. عینک چند میلی‌متر جلوتر از چشم قرار می‌گیرد، در حالی که لنز تماسی مستقیماً روی قرنیه می‌نشیند؛ همین فاصله باعث می‌شود نمره مؤثر لنز تماسی — به‌ویژه در نمره‌های بالا — با نمره عینک متفاوت باشد. علاوه بر آن، نسخه لنز شامل اطلاعاتی است که در نسخه عینک وجود ندارد:

• BC یا شعاع انحنای پشت لنز
• DIA یا قطر لنز
• برند و مدل مشخص لنز

به همین دلیل پیش از استفاده از لنز تماسی، انجام «فیتینگ لنز» توسط متخصص ضروری است تا اندازه و تناسب لنز با چشم شما بررسی شود.

آیا با نسخه عینک می‌توان عینک آفتابی طبی سفارش داد؟

بله. همان نمره‌ای که در نسخه شما ثبت شده است می‌تواند روی عدسی رنگی و ضدآفتاب هم اجرا شود، به شرط آنکه فریم برای عدسی طبی مناسب باشد. نکته مهم این است که تیرگی عدسی به‌تنهایی نشانه محافظت نیست؛ آنچه از چشم در برابر آسیب محافظت می‌کند، فیلتر UV۴۰۰ یا برچسب «۱۰۰٪ UV protection» است. اگر قصد خرید دارید، مجموعه عینک آفتابی را بررسی کنید و بر اساس فرم صورت و سلیقه، از میان مدل‌های عینک آفتابی مردانه و عینک آفتابی زنانه فریمی را انتخاب کنید که فضای کافی برای عدسی طبی داشته باشد.

چند نکته مهم پیش از سفارش عینک

• تاریخ نسخه را ببینید. نسخه‌ها اعتبار زمانی دارند و ساخت عینک با نسخه قدیمی می‌تواند باعث سردرد و خستگی چشم شود.
• نمره خود را با نمره دیگران مقایسه نکنید. عدد بزرگ‌تر لزوماً به معنای «چشم ضعیف‌تر» به شکلی که تصور می‌شود نیست؛ ملاک، کیفیت دید اصلاح‌شده است.
• در نمره‌های بالا سراغ عدسی با ضریب شکست بالاتر بروید. این عدسی‌ها نازک‌تر و سبک‌ترند.
• خودتان نسخه را تغییر ندهید. گرد کردن اعداد یا حذف محور، دقت لنز را از بین می‌برد.
• تغییر سریع نمره را جدی بگیرید. افت ناگهانی دید می‌تواند نشانه مشکلی فراتر از عیب انکساری باشد و نیاز به معاینه چشم‌پزشک دارد.

پرسش‌های متداول

عدد منفی در نسخه عینک یعنی چه؟

یعنی نزدیک‌بین هستید؛ اجسام نزدیک را واضح‌تر و اجسام دور را تارتر می‌بینید و عدسی نسخه شما برای اصلاح دید دور طراحی می‌شود.

اگر ستون CYL نسخه‌ام خالی باشد مشکلی وجود دارد؟

نه. خالی بودن این ستون یا نوشتن SPH و DS در آن یعنی آستیگماتیسم قابل‌توجهی ندارید.

چرا محور فقط تا ۱۸۰ درجه نوشته می‌شود؟

چون محور یک راستا را نشان می‌دهد نه یک جهت؛ راستای ۱۹۰ درجه همان راستای ۱۰ درجه است، بنابراین نیم‌دایره ۱ تا ۱۸۰ درجه برای توصیف همه حالت‌ها کافی است.

آیا می‌توانم با نسخه عینک، لنز تماسی سفارش دهم؟

خیر. نسخه لنز تماسی جداگانه صادر می‌شود و به شعاع انحنا، قطر و فیتینگ نیاز دارد.

ADD نسخه‌ام با نمره دور فرق دارد؛ باید دو عینک بخرم؟

لازم نیست. لنزهای دوکانونی یا پروگرسیو هر دو فاصله را در یک عینک پوشش می‌دهند، هرچند بعضی افراد استفاده از عینک مطالعه جداگانه را راحت‌تر می‌دانند.

جمع‌بندی

برای خواندن نسخه عینک، اول ردیف چشم راست و چپ را تشخیص دهید، بعد ستون‌ها را به ترتیب SPH، CYL، AXIS و ADD بخوانید و در نهایت اگر پریزم یا PD ثبت شده است آن را هم به فروشنده اعلام کنید. با درک این چند عدد می‌توانید سفارش عینک خود را دقیق‌تر ثبت کنید و بدانند دقیقاً چه چیزی می‌خرید. برای اطمینان نهایی از نمره و سلامت چشم، معاینه دوره‌ای نزد چشم‌پزشک یا اپتومتریست را جایگزین‌پذیر ندانید.